Disambig.svg Eyni adda digər əsərlər üçün dəqiqləşdirmə səhifəsinə baxın.
Ana (1910)
Müəllif: Hüseyn Cavid
1 pərdəli dram

ƏŞXAS

Səlma — ana.
Qanpolad — oğlu.
İsmət — Qanpoladın nişanlısı (çərkəz qızı).
Səlim — İsmətin qardaşı.
Gənc bir ləzgi — Səlimin arxadaşı.
Orxan — İsmətə vurulmuş bir dəliqanlı.
İzzət
Murad

Səhnə Dağıstanda otlu, ağaclı kiçik bir bağça ərz edər. Bağçanın ucunda sadə və fəqiranə bir evciyəz görünür. Uzaqda lətif, rəngarəng buludlar, yüksək və mavi dağlar nəzərə çarpar.

Səlma

(Qapı önündə oturub çox düşüncəli görünür, iki dəqiqə sonra qalxıb üzünü göy səmtinə tutar. Sinirli və həyəcanlı bir səslə)

Ey mərhəmət kanı, ey ulu tanrı!
Ey yerlərin, göylərin hökmdarı!
İnayət qıl, yox başqa bir havadar,
Yalnız varım-yoxum tək bir oğlum var.
Ah, Qanpolad!.. Nuri-didəm, övladım!
Üç ay var ki, məktubunu almadım.
Üç ay var ki, taqət qalmamış məndə,
Gözüm yollarda, intizar içində.
Hər gecə gördüyüm qanlı röyalar
Göstərir ki, qorxulu bir xəbər var.
Bir ildən fəzlədir hər ay, hər on beş
Məktub yollardı, eylərdi sifariş.
Neçin o şimdi olsun böylə qafil?
Xayır, xayır, oğlum vəfasız deyil.
Lakin məni məhv edər bu intizar,
Gündən-günə qəlbimdə şübhə artar.

(İsmətin gəldiyinə diqqət edərək)

Ah, gəliyor İsmət, nasıl da məhcub!
Qız deyil, bir mələkdir...

İsmət

(Gülər üzlə)

İştə məktub!

Səlma

Kimdən, quzum?

İsmət

Qanpoladdan.

Səlma

Kim verdi?

İsmət

Qonşumuz, Qorqmaz oğlu Müslim verdi.

Səlma

Nasıl Qanpoladım?

İsmət

Şükür, sapsağlam...

Səlma

Gəlmiyormu?

İsmət

Məktubda yazmış tamam.

Səlma

Ah, gözəl İsmətim, otur evdə sən,
Bir az təkbaşına çalğı çal, əylən.
Bən də şimdi məktubda hər nə varsa,
Oqutdurub tez gəlirim...

İsmət

Çox əla.

(Səlma gedər)

İsmət

(Öz-özünə)

Of! Qanpolad kim bilir, şimdi nerdə?
Bən burda yalnız, o, qürbət ellərdə.
Bir yıl əvvəl nişanlandım bən ona,
Tale o gündən düşman olmuş bana.
Artıq onsuz hər şey gözümdə məhzun,
Bir an həyatımdan olmadım məmnun...
İştə bahar olmuş, hər yer gülümsər,
Quşlar civildəşir, bülbüllər ötər,
Açılmış hər yanda güllər, çiçəklər,
Qızlar, oğlanlar sevişir, seyr edər.
Bəzənmiş bir gəlin kimi kainat,
Fəqət mənim qəlbim açılmaz, heyhat!..


(Qapını açıb içəri girər. Bir az sonra Orxan ilə İzzət bir tərəfdən çıxar.)


Orxan

İzzət, İzzət! Sən bir tərəfdə bəklə,
Saqın! İsmət səni görməsin hələ.

İzzət

Kim bilir! Bəlkə heç o yoxdur evdə.

(Bu sırada qarmon səsi eşidilir.)

Orxan

İştə qarmon səsi! Odur əlbəttə.
Odur, o!.. Bax, nasıl ruhlu bir çalğı?

İzzət

Əvət məhzun könül, məhzun musiqi.

Orxan

Ah, qız nə qız! Sultanlara layiqdir.
Fəqət zalım Qanpolada aşiqdir.
Hər gün xəbər tutar gedib-gələndən,
Onun adı bir an düşməz dilindən.
Zavallı! Kəndi hüsnündən xəbərsiz,
Bilməyir ki, eşqində divanəyiz!
Bilməm ona nasıl dərd anlatmalı,
Yalnız yalvarmalı, ya qorxutmalı.
Kəndisi arxasız, yoxsuldur gərçi,
Lakin o qızda bir böyüklük var ki,
Hər zaman rast gəlsəm ruhum sarsılır,
Dilim söz söyləməkdən aciz qalır.

İzzət

Orxan, sən bir igidsən! Düşün bir az,
Billah, bu hal sənə əsla yaraşmaz.

Orxan

Yaxşı nə yapmaq gərək?

İzzət

Burax varsın,
Qız kəndisi gəlsin sənə yalvarsın.

Orxan

Xayır, bu iş mümkün deyildir haşa!
Mən dərdimi açıb da başdan-başa
Eşqimi söylərəm, riza göstərsə
Xoşbaxt olar...

İzzət

Büstbütün rədd edərsə?

Kim verdi?

İsmət

Qonşumuz, Qorxmaz oğlu Müslim verdi.

Səlma

Nasıl Qanpoladım?

İsmət

Şükür, sap-sağlam...

Səlma

Gəlməyirmi?

İsmət

Məktubda yazmış tamam.

Səlma

Ah, gözəl İsmətim, otur evdə sən,
Bir az təkbaşına çalğı çal, əylən.
Mən də imdi məktubda hər nə varsa
Oxutdurub tez gəlirəm...

İsmət

Çox əla.

(Səlma gedər)

İsmət

(Öz-özünə)

Of! Qanpolad kim bilir, imdi nerdə?
Mən burda yalnız, o qürbət ellərdə.
Bir il əvvəl nişanlandım mən ona,
Tale o gündən düşman olmuş mana.
Artıq onsuz hər şey gözümdə məhzun,
Bir an həyatımdan olmadım məmnun.
İştə bahar olmuş, hər yer gülümsər,
Quşlar civildəşir, bülbüllər ötər,
Açılmış hər yanda güllər, çiçəklər,
Qızlar, oğlanlar sevişir, seyr edər.
Bəzənmiş bir gəlin kimi kainat,
Fəqət mənim qəlbim açılmaz, heyhat!..


(Qapını açıb içəri girər. Bir az sonra Orxan ilə İzzət bir tərəfdən çıxar.)


Orxan

İzzət, İzzət! Sən bir tərəfdə bəklə,
Saqın! İsmət səni görməsin hələ.

İzzət

Kim bilir! Bəlkə heç o yoxdur evdə.

(Bu sırada qarmon səsi eşidilir.)

Orxan

İştə qarmon səsi! Odur əlbəttə.
Odur, o!.. Bax, nasıl ruhlu bir çalğı?

İzzət

Əvət məhzun könül, məhzun musiqi.

Orxan

Ah, qız nə qız! Sultanlara layiqdir.
Fəqət zalım Qanpolada aşiqdir.
Hər gün xəbər tutar gedib-gələndən,
Onun adı bir an düşməz dilindən.
Zavallı! Kəndi hüsnündən xəbərsiz,
Bilməyir ki, eşqində divanəyiz!
Bilməm ona nasıl dərd anlatmalı,
Yalnız yalvarmalı, ya qorxutmalı.
Kəndisi arxasız, yoxsuldur gərçi,
Lakin o qızda bir böyüklük var ki,
Hər zaman rast gəlsəm ruhum sarsılır,
Dilim söz söyləməkdən aciz qalır.

İzzət

Orxan, sən bir igidsən! Düşün bir az,
Billah, bu hal sənə əsla yaraşmaz.

Orxan

Yaxşı nə yapmaq gərək?

İzzət

Burax varsın,
Qız kəndisi gəlsin sənə yalvarsın.

Orxan

Xayır, bu iş mümkün deyildir haşa!
Mən dərdimi açıb da başdan-başa
Eşqimi söylərəm, riza göstərsə
Xoşbaxt olar...

İzzət

Büstbütün rədd edərsə?

Orxan

Qəm yemə, Orxan çox da aciz deyil.

(Qarmonun səsi kəsilir)

Haydı, İzzət, susdu qarmon, sən çəkil!

(İzzət dörd-beş addım çəkilir.)

Orxan
(Qayət hiddətli)
İnan ki, alt-üst eylərəm aləmi,
İsmət Orxanı rədd edər, öyləmi?”
Allah şahid, mənə olmazsa dəmsaz,
Bu torpaqda ondan bir iz də qalmaz.
Yaşar dağlar başında qartal kimi,
Qoşar səhralarda bir maral kimi,
Məndən başqa bulunmaz bir ənisi...
Zərər yox, gəlsə gəlsin nişanlısı;
Gəlsin Qanpolad, qarşı qoysun mana,
İsmət ya qismətdir mana, ya ona.

(Bu sırada İsmət dişarı çıxar.)

Orxan

Aman, nə yosma qız!

İzzət

Ah!..

Orxan

Çəkil, çəkil!

(İzzət çəkilir, Orxan özü-özünə)

Yazıq! Əsla qızın könlü şad deyil,
Allah, allah! Həm dalğın, həm də məhzun.
Bir baxışda eylər insanı məcnun,

(İsmətə doğru)

Aman, ya rəb, İsmət, İsmət!

İsmət

(Orxanı görüncə heyrətlə)
Ah, Orxan!

Orxan

Nə var, nə yox?

İsmət

Çox şükür, Qanpoladdan
Bu gün bir məktub gəldi...

Orxan

Nerdə Səlma?

İsmət

Qonşudadır, imdi gəlir...

Orxan

Pək əla,
Fəqət neçin?

İsmət

Getmiş mollanı bulsun,
Məktubu oxutsun, xatircəm olsun.

Orxan

Pəki, evdə kim var?


İsmət

Kimsə yox...

Orxan

(Əlini İsmətin umuzuna qoyaraq)

İsmət!
Allah əsirgəsin, nədir bu halət?
Bət-bənizin solmuş, çöhrən dəyişmiş,
Qolay sanma, deyil bu sadə bir iş.

İsmət

(Geri çəkilərək)

Əvət doğru, fəqət maraq, intizar
Bir az sıxmış məni...

Orxan

Qərib halın var!
Qanpolad getsin qürbətdə sürünsün,
Sən burda ancaq sol, qayğı çək, düşün!

İsmət

Lakin təhəmmüldən başqa çarə nə?

Orxan

Yazıq İsmət, yazıq!.. Sənin hüsnünə
Mənim kimi minlərcə aşiq varkən...

İsmət
Ah, sus, Orxan, sus!

Orxan

Allahı sevərsən,
Söylədiyim sözlər yalanmı? Söylə!
Söylə, İsmət, yalanmı? Bir fikr eylə
Bütün Dağıstanda var bir şöhrətim.
Yüksək dağlardan böyükdür həşmətim,
Hörmətim, izzətim, varım, sərvətim,
Nəslim, nəcabətim, gücüm, qüdrətim.
Günəş kimi parlayırkən, fəqət mən
Yalnız məftunəm sənə, ah, yalnız sən!..

İsmət

Orxan! Yetər, yetər...

Orxan

İsmət, bir düşün!
Səndən başqa bir düşüncəm yox bu gün.
Bütün qızlar əsir ikən eşqimə,
Mən sənin eşqində batmışam qəmə.
Səbrim tükənmiş, taqətim kəsilmiş,
Huşum, əqlim uçmuş, uyqum çəkilmiş.
Səndə əsla mərhəmət yoxmu?

İsmət

(Barmağındakı üzüyü göstərərək, hiddətlə)

Orxan!
İştə barmağımda gördüyün nişan
Qanpoladdan bir yadigardır mana,
Ömrüm olduqca bağlıyam mən ona.

Orxan

Bir üzükdənmi eylərsən etiraz?

İsmət

Əvət, bu bir zəncir ki, heç qırılmaz.

Orxan

İsmət, onun heç bir mənası yoxdur,
O bir boş xəyaldır, səni qorxudur.
Üzük, nişan yalnız könüldür, könül!
Olma çocuq... Sən gəl mənə ver könül!
Yarın atlanıb bu köydən çıxalım,
İgid kimsə, qarşı çıxsın baxalım.

(Öz-özünə heyrətlə)

Allah, allah, yenə çatıldı qaşlar!
Dəhşət verir qartalvari baxışlar!

(İsmətə)

Söylə, fikrin nədir? Cavab ver, İsmət!

İsmət

(Usanmış və sinirli bir halda)

Artıq yetər, allah için, çəkil get,
Hörmətin, izzətin, varın, şöhrətin,
Nəslin, nəcabətin, gücün, qüdrətin,
Həp sənin olsun, get, çəkil get, Orxan!
Mən ayrılmam o yoxsul Qanpoladdan.
Bütün dünya alt-üst olub dağılsa,
Ondan başqa sevdiyim yoxdur əsla!

Orxan

İsmət, artıq mənim təhəmmülüm yox...
Sən gəl bu işdə pək inad etmə çox.
İnan, gözəl səmər verməz bu inad,
Nə sən sağ qalarsan, nə də Qanpolad.

İsmət

Get, nə yaparsan yap, çəkil get, durma!

Orxan

Ah, öyləmi?

İzzət

(Görünərək)

Orxan, özünü yorma!
Bir gücsüzə yalvarmaqdan nə hasil?

İsmət

Ah, vicdansız, alçaq!..

Orxan

İzzət, sən çəkil!

İzzət
 
(Çəkilərək)
 
Pəki, mən çəkildim, sən yalvar, yaxar,
Sanki yalvardıqca məhəbbət artar!

Orxan

Artıq anladıq, çəkil, dəf ol, İzzət!

İsmət

Ah, xain oğlu xain!..

İzzət

Pəki.

(Çəkilir.)

Orxan

İsmət!
O məcnundur, ondan bir şey umulmaz,
Saçmadır hər sözü, əsla tutulmaz.

İsmət

(İstehza ilə)

Əvət, doğru... yoxsa səni bulmazdı,
Səninlə sirdaş, arxadaş olmazdı.

Orxan

Hər nə söylərsən söylə, xoşdur məncə,
Bəllidir ki, olmaz tikansız qönçə.
Hər nazına mən eylərəm təhəmmül,
Ancaq ayrılığa tab etmə müşkül...
Məndə artıq can qalmamış.... mərhəmət,
Mərhəmət qıl, insafsız olma, İsmət!
Ya gəl canımı al, ya ver tazə can.
İştə sən, iştə xəncər, iştə Orxan!

(Xəncərini çəkib İsmətə uzadır.)

İsmət

(Alaraq istehza ilə)

Afərin, afərin bu zərb-dəstə!
Heç rast gəlmədim böylə zərb-şəstə!
Çocuqluqdan bəri bu məmləkətdə
Vardım bu sinnə, amma sən fitrətdə,
Sən xislətdə bir qəhrəman görmədim,
Sən təbiətdə bir insan görmədim.
Bu haqsızlıq, bu acizlik, miskinlik
Bir mərd üçün çəkilməz dərdi-mühlik!..
Yazıq Orxan! Billah yazıqlar olsun,
Sən bir igidsən, sənə çox ar olsun!

(Əlindəki xəncəri bir tərəfə atıb gedərək)

Əvət, çox ar olsun!..

Orxan

Getmə, dur İsmət!

İsmət

Həzyan eşitməyə yox məndə qüdrət.


Orxan

Dur dedim, dur!

İsmət

Artıq çəkil get, yetər!

Orxan

Billah məhv olarsan...

İsmət

(Xəncəri göstərərək)

Al, iştə xəncər!

(Uzaqlaşır)

İzzət

(Çıxıb yola baxaraq)

Orxan! Gələn var, aman, çəkil, durma!

Orxan

Ah, zalım...

İzzət

Gəl canım, özünü yorma.

Orxan

(Azacıq çəkilərək)
İsmət, İsmət! Getdim, unutma lakin...

İsmət

Get hər nə istərsən yap, alçaq, miskin!

(Etinasızca evə girər)

Orxan

Ah, mənmi?

İzzət

Sus, canım, sus!

Orxan

İsmət!

İzzət

Orxan!
Gəl, haydı...

Orxan

Uff... Sevimli, parlaq ilan!


(Hər ikisi şaşırmış bir halda tez ağaclığa çəkilib saxlanırlar.)

İsmət

(Bir az sonra təkrar dişarı çıxar, ətrafına baxaraq)

Getmiş, artıq əsər yox qəhrəmandan,
Mütləq məni eyləyirmiş imtahan!
Fəqət bilməz ki, İsmət Qanpoladsız
Məhv olur da dönüklük etməz hərgiz.
Ah, bu xəncər nə? Vay, zavallı Orxan!
Şübhə yox, unutmuş şaşırdığından.

(Xəncəri yerdən alaraq)

Gerçəkdən çox gözəl, çox süslü xəncər,
Bir parçacıq polad, lakin bir əjdər...
Bir vuruşda məhv eləyir bir insan.

(Birdən-birə Səlimi görüb xəncəri gizləyərək)

Ah, Səlim!

Səlim

İsmət! Söylə Qanpoladdan
Nə xoş xəbər var? Nə yazmış, nə etmiş?

İsmət

Bilməm...

Səlim

Səlma nerdə?

İsmət

Qonşuya getmiş.

Səlim

Niyə?

İsmət

Məktubdan bir xəbər bilməyə.

Səlim

Fəqət bir təlaş var sənin üzündə.

İsmət

Nasıl, təlaş?

Səlim

İştə sən! İştə çöhrən!
Səndə bir iş var, gizləyirsən məndən.

İsmət

İnan ki, yox burda heç bir gizli iş.

Səlim

Pəki, səbəb nə öylə rəngin qaçmış?

İsmət

Keçən gecə bir xeyli fikrə daldım,
Düşündüm, düşündüm uyqusuz qaldım.
Odur ki, məndə qalmamış bət-bəniz...

Səlim

Xayır, bu uydurma bir sözdür yalnız.

İsmət

Ah, neyləyim, qardaşım! Qanpoladsız
Günüm bir il keçir... Bir nişanlı qız
Nerdə görülmüş böylə qayğı çəksin,
Bir il başdan-başa göz yola tiksin.
Allah üçün, söylə, haqsızmıyam?

Səlim

(İsmətin qolundan tutub çəkərək)

Gəl!
Çocuq olma...

İsmət

Sən get!

(Xəncər düşür)

Ah!

Səlim

İştə əngəl?!

(Xəncəri yerdən alaraq)

İsmət, İsmət! Bu xəncər nə yanında?
Bu əjdər nə, saxlamışsan qoynunda?

İsmət

İmdi burdan keçərkən yerdə buldum,
Maraq etdim, kimindir deyə aldım.

Səlim

Mən səni bir doğru qız zənn edərdim,
Səndə ki, aldatmaq da varmış?!

İsmət

Səlim!
İnan, heç bir sözümdə yoxdur xilaf,
Mən yalan bilməm.

Səlim

(Qızğın)

İstəməz başqa laf!
Söylə, açıq söylə, hər nə var, söylə!
Doğru söylə, İsmət! Şaşırma böylə.

İsmət

(Özü)

Allah, allah! Bir bəlayə tuş oldum.

Səlim

Neçin susdun?
 
İsmət

Dedim ya! Yerdə buldum.

Səlim

O çeynənmiş bir söz, anladıq, pəki
Kimindir bu xəncər, söylə?

İsmət

Tühaf şey!
Görüb bilmədiyin bir işdən yana,
Nasıl məlumat verəyim mən sana!?

Səlim

Görüb bilmədiyim bir iş, öyləmi?
Mən inanmam, inandırsan aləmi...

(Xəncəri göstərərək)

Məcnunmu böylə bir silah sahibi,
Atıb getsin bunu bir çocuq kibi?
Bu bir oyuncaq deyil, unudulsun,
Sonra İsmət gəlib də yerdə bulsun!
Bir igid silahdan nasıl ayrılır?
Silah mərd oğula bir arxadaşdır.

İsmət

Bəlkə buraxmış bir divanə sərxoş.

Səlim

Xayır, ya burda bir cinayət olmuş,
Yaxud olmaq üzrə imiş...

İsmət

Qardaşım!
Mən yoruldum, artıq ağrıyır başım.

(Evə doğru getmək istər)

Səlim

(İsməti yaxalayaraq)

İsmət, inan, qaldım şübhə içində,
Cavab ver, sonra get, bir iş var səndə.

İsmət

Səlim! Vaz keç, burax...

Səlim

(İnadlı)

İsmət, heç olmaz.

İsmət

(Sinirli)

Allah İsməti öldürsün!..

(Səlimin əlindən qurtulub düşüncəli bir halda evə doğru gedər.)


Səlim

(Özü)

Ah, qurnaz!
Bax, nə qədər mahir, nasıl şivəbaz!..
Bir iş var, ancaq saqınır qızcığaz;
Sirr vermək istəməz, açmaz ağzını,
Xayır, bu halda mən görmədim onu.
Ah, bu qız bir qız deyil, bir afətdir;
Hər bir halı insana dəhşət verir.
Kim bilir! Bəlkə Qanpoladdan yana,
Tükənmiş səbri, qıymaq istər cana.
Lakin bu xəncəri o kimdən almış?!
Bu evdə böylə şey yox , nerdə bulmuş?
Xayır, xayır, hər an şübhəm artıyor,
Şimdi mən İsməti eylərəm məcbur;
Bu sirri açsın, gərək həp söyləsin;
Ya and içsin, məni rahat eyləsin.

(İsməti çağıraraq)

İsmət, İsmət!

İsmət

Nə var?

Səlim

Sözüm var sana.

İsmət

Allahı sevərsən, çıx get bir yana!

Səlim
 
Gəl bəri, İsmət! Bəri gəl...
 
İsmət

Səlim, get!

Səlim

(İsmətə yaxınlaşaraq)

Getmək qolay, ancaq sən etiraf et!
Anlat başından keçəni büsbütün;
Yoxsa mən sənə rahat verməm bu gün.
Qıymaqmı istəyirdin sən kəndinə?
Bu xəncərlə oynamaqdan məqsəd nə?

İsmət

Səlim, çıldırdınmı?

Səlim

Əvət, çarə bul!

İsmət

Məndə bir şey yox, qardaşım, əmin ol!

Səlim

Kimin bu xəncər, xəbərin yoxmu?

İsmət

Yox...

Səlim

Ah, bu yalan bir söz, zəhərli bir ox,
Ağzından uçub qəlbimə saplanır;
Vücudumda qan coşur, alovlanır.
Söylə, İsmət!

İsmət

Yox xəbərim, dedim ya!

Səlim

Öylə isə, and iç, bitsin bu qovğa.

İsmət

Nasıl! And içməkmi?

Səlim

(İsmətin yaxasından tutub silkələyərək)

Şübhəsiz...

İsmət

(Özü)

Eyvah!

Səlim

Söylə, İsmət, söylə ki: vallah, billah,
Bu xəncərdən heç xəbərim yox mənim,
Həm də kimindir bilməm əsla...


İsmət

Səlim!
Bütün dünya dağılsa mən and içməm.

Səlim

(Hiddətli)

Mən də, inan, israrımdan vaz keçməm,
Səlim çocuq deyil, hərgiz aldanmaz;
“Billah” de, qurtul...

İsmət

(Özü)

Ah, inadlı qanmaz!
And içməsəm susdurmaq olmaz onu,
And içsəm oluram allah düşmanı;
Fəqət, xayır, mümkün deyil and içmək,
Hər nə varsa açıb söyləyim gərək.

Səlim

İsmət, söylə neçin susdun?

İsmət

Ah, Səlim!..

Səlim

Məndən qorxma, heç qorxma!

İsmət

Ah, söyləyim,
Söyləyim, qardaşım, ancaq bu sirri
Bir sən bilməlisən, bir mən...

Səlim

(İsməti bir tərəfə çəkərək)

Gəl bəri!..
Heç qəm eyləmə...

İsmət

Faş edilsə bu sirr,
İnan ki, çox böyük fəlakət verir.

Səlim

Pəki, anladıq, söylə artıq...

İsmət

İmdi,
Bağçaya çıxmışdım, Orxan göründü...

Səlim

Nasıl Orxan? Bu kim, bu hansı Orxan?

İsmət

Qonşumuz xanzadə, zəngin bir cavan.

Səlim

Çox gözəl, bildim, o bizim əhbabdır.
Sonra?

İsmət

Gördüm yavaş-yavaş yaxlaşır.

Səlim

Əvət, sonra?

İsmət

Məktubdan, Qanpoladdan
Əhval sordu; cavab verdim... bir zaman
Qüvvətindən, varından çox söylədi;
Sonra birdən elani-eşq eylədi,
Gəl qaçalım - dedi - başqa bir yana...

Səlim

Pəki, cavab vermədinmi sən ona?

İsmət

Əmin ol, çox gözəl cavablar verdim;
Dəf ol! - dedim, gözlərinə tüpürdüm.

Səlim

Nihayət?

İsmət

Pək çox yalvarıb yaxardı,
Xəncərini tez qınından çıxardı.
Verdi mənə, öldür! - dedi - Orxanı,
Öldür! İşgəncədən qurtulsun canı.

Səlim

Öyləmi? Öyləmi? Ah, rəzil, xain!
Pəki, nə yapdın sən?

İsmət

Dedim: get, misgin!
Çəkil get! - dedim, ədəbsiz, həyasız!
Sonra çəkildim evə etinasız.

Səlim

Afərin dostumuz, afərin Orxan!
Sonra?!

İsmət

Evdə gecikdim az bir zaman;
Çıxdım, bir də baxdım, ondan yox xəbər.
Ancaq qalan yadigar bir bu xəncər!..

Səlim

Heç zərər yox, fəqirlər aciz deyil,
Sən bəklə Səlmanı, ondan xəbər bil,
Sonra evmizə get, burda gecikmə!
Həm də söz açma bu işdən heç kimə!

İsmət

İnsan özünü heç eylərmi rüsva?

Səlim

Haydı, get evdə bəklə, burda durma!

İsmət

Pəki, itaət borcumdur, qardaşım!

(Evə doğru gedərək öz-özünə)

Ah, nələr çəkəcək ağrımaz başım.

(İçəri girər.)

Səlim

(Öz-özünə hiddətlə)

Orxan istər xan olsun, istər sultan,
Haqsızlıq əfv olunmaz heç bir zaman.
İmdi yalnız bulub gizli bir yerdə,
Anladaram həddini bir xəncərdə.

(Orxanın xəncərinə diqqətlə baxaraq)

Gerçəkdən çox kəskin silahdır, yenə
Ən nihayət qismət olsun kəndinə.
Bir də, dosta əyri baxan azğınlar,
Eşitsinlər də qoy ibrət alsınlar.


(Xəncəri qoltuğunda gizlər. Ətrafına baxaraq uzaqlaşar. Sonra Orxan və İzzət ağaclıqdan çıxarlar.)

Orxan

(Qəhqəhə və istehza ilə)

Od-alov saçıyor qəhrəman Səlim,
Eyvah, demək son nəfəsimdir mənim!

(Səlimin getdiyi tərəfə baxaraq)

Get, baxalım, get ara, bul Orxanı!
Get, bul sənə dost görünən düşmanı!
Məhv et, parçala! Anlasın həddini,
Bundan sonra kiçik saymasın səni.

İzzət

Düşmən hər nə qədər aciz olsa da,
Məğrur olub kiçik sanma, xanzada!

Orxan

Sözün doğru, çox doğru... lakin, İzzət!
Kim igidsə söz onundur nihayət.
Heç tələsmə, burda dur, imdi bir də
İtmam-höccət eylərəm İsmətə;
Təklifimi xoş görürsə nə əla!
Rədd edərsə, inan, yaşatmam əsla!

İzzət

(Şaşqın bir halda göstərərək)

Ah, bu gələn kim?

Orxan

(Usanmış bir halda)

Allahın bəlası!..

İzzət

Səhih kimdir?

Orxan

Qanpoladın anası...

(Hər ikisi təkrar ağaclığa çəkilir. Bu sırada İsmət dişarı çıxıb baxınır.)

Səlma

(Gələrək, sevinc ilə)

İsmət! Qızım, müjdəmi ver, müjdəmi!
Bundan sonra, gül, sevin, tərk et qəmi!
Şükür, çox şükür, sap-sağlam, könlü şad!
Bu gün, yarın gəlmək üzrə Qanpolad.
smət

(Özü)

Allaha şükür!..

(Aşkar)

Gəlmək üzrəmi?

Səlma

Hay-hay!
Yazdığından bəs bəllidir ki, bir ay,
Tamam bir ay tədarük etməkdədir;
Çox ehtimal var ki, bu axşam gəlir.

İsmət

(Heyrətlə)

Nasıl?

Səlma

Əvət, ya bu axşam, ya sabah,
Qovuşdurur sizi o qadir allah.

(İsməti süzərək)

Həm də yazmış ki, söylərsən İsmətə,
Toy başlanmalıdır gəldiyim həftə!

(İsmət utanıb başını aşağı dikər)

Gəl, utanma, hifz etsin sizi tanrım,
Gəl, öpəyim səni, gəl, quzum, yavrum!

(İsməti qucaqlayıb öpərək)

Gül rəngin afət görməsin, solmasın!
İsmət! Heç bir günüm sənsiz olmasın!
Gəl evə, almasım!

İsmət

Rüxsət versəniz
İmdi gedib evmizə söylərəm tez,
Yenə tez gələrəm; çünki anamgil,
Həp müntəzirdir, kimsə rahət deyil.


Səlma

Yaxşı, quzum! Get söylə, anlat bütün;
Qoy sevinsinlər, fəqət sən çapuq dön!
Çünki evdə bir az hazırlıq görək.

İsmət

(Gedərək)

Çox gecikməm...

Səlma

Haydı get, parlaq çiçək!

İsmət

(Uzaqlaşaraq öz-özünə)

Ah, fəqət intiqam dilərsə Orxan,
İsmət xoşbəxt ikən olur bağrı qan.

(Göyə doğru)

Ey bizi yoxdan yaradan bir allah!
Rəhm eylə, səndən başqa yox bir pənah.

Səlma

(İsmətin gedişini seyr edərək)

Ah, qızcığaz sevincindən şaşırmış;
Oğluma çox dərin bir eşqi varmış.
Mən oğul anası, o bir nişanlı;
Lakin o məndən daha istiqanlı!
Qanpoladsız hər şey ona cəhənnəm...
Bəlkə onsuz cənnətə atmaz qədəm.
Bu qız beş gün sonra gəlin olarsa,
Bu hicran qayğısından qurtularsa,
Qorxuram ki, sevincindən çıldırsın.

(Heyrətlə)

İnsan sevər, deyil ki, böylə qızğın!

(Azacıq düşündükdən sonra, gülümsəyərək)

Ah, nə yapsın! Məsum çocuq, mələk qız
Bir sənə var ki, qalmış yapa-yalnız.
Haqlıdır, əvət, haqlıdır İsmətim,
Mənim də həp budur duam, hacətim:
Qanpolad bunsuz, bu onsuz olmasın!
Allah bir-birindən ayrı salmasın!

(Evə girər. Orxan ilə İzzət görünərlər)

Orxan

Ah, demək ki, Qanpoladdan xəbər var!


İzzət

Əvət, yarın şübhəsiz gəlir, çıxar.

Orxan

Zərər yox, onu mən sağ qoysam əgər,
Dünyada yox məndən alçaq bir nəfər.


İzzət

(Yana)

Mərd atalar bir məsəl söyləmişlər;
“Daldan atılan daş topuğa dəyər”.

Orxan

Bir ay susmaq lazım gəlsə ac, susuz
Bəklərəm onu rahatsız, uyğusuz,
Aman verməm ki, sağ qovuşsun evə,
Nazlı yarını öpsün sevə-sevə!

İzzət

Ah, sən neçin qandırmadın İsməti?
Neçin əlindən çıxardın fürsəti?
Bir həftə əvvəl qızı birdən-birə,
Alıb qaçırsaydın başqa bir yerə,
İmdi gözəl-gözəl sürüb keyfini,
Qanpoladdan çıxarmışdın heyfini.

Orxan

Of! Ağrıdan sanki çatlayır başım...


İzzət

İgid hər zaman igiddir, qardaşım,
Yenə az-çox əldə fürsət var hələ;
Yalnız açıq göz ol, sən vəqti bəklə!

Orxan

Xayır, bəklədikcə hövsələm bitər.

İzzət

Haydı, gəl, gedəlim, artıq gəl, yetər.

Orxan

Ah, qəlbimə sanki od-alov dolmuş!

İzzət

Gəl, canım, gəl!

Orxan

Yaxşı...

İzzət

Bax, axşam olmuş!

(Səhnə yavaş-yavaş qürub zamanını göstərir, bir az işığı əksilir)

Orxan

(Ətrafa baxaraq sinirli və azğın bir halda)

Ey həşmətli, qarlı, qartallı dağlar!
Şahid olun, ruhum bu gün qan ağlar.
Ey mavi göylər! Ey yaşıl ormanlar!
Ey bacalardan yüksələn dumanlar!
Fikrim kimi, ey dağılmış buludlar!
Orxan imdi qorxunc bir adım atlar.
Parlaq günəş! Ey, göylərin ərusu!
Neçin sarardın, ey, vərəm yavrusu?
Yoxsa bizim ölkəni tərk edirsən?
Seyr üçün başqa bir yurda gedirsən?
Nə gördünsə, get söylə, ay da bilsin,
Ulduzlar da bu halı seyrə gəlsin;
Bir qəhrəman ikən şaşırdığından,
Bilməz gülsünmü, ağlasınmı Orxan!?

(Qapıya doğru baxaraq, həyəcanlı)

Ah, gözəl çərkəs qızı, nazlı İsmət!
Mələk üzlü şeytan, incəbel afət!
Bunlar həp sənin üzündən, uf...

İzzət

Orxan!
Burda bəkləməkdən nə hasil?

Orxan

İnan,
Burdan getməm İsməti görməyincə...

İzzət

Şaşırdınmı?

Orxan

Nasıl?

İzzət

İsmət imdicə
Müjdə üçün getmədimi?

Orxan

Xayır, mən
Görmədim, heç görmədim...

İzzət

Ah, bu gün sən
Çox başqa bir hal keçirməkdəsən...

Orxan

Gəl!

İzzət

Nə yapmaq istəyirsən? Söylə əvvəl!

Orxan

İzzət! Gəl! Çox söyləmə, çox uzatma!
İmdi bulmalıyam mən onu!..

İzzət

Amma,
Böylə tələsməkdən bir şey umulmaz,
Təhəmmül gərək, qardaşım...

Orxan

Heç olmaz!
Ər kişidə olur bir söz, bir məram.
Əzm eylədim, məhv olsa aləm tamam,
Dönməm geri, hər yan mənə açıq yol...

(İzzətin qolundan tutub çəkərək)

Haydı, gəl gedəlim,fəqət əmin ol;
Ya gərək İsmət eşqimə inansın,
Ya Qanpolad al qanlara boyansın.

(Gedirlər)

Səlma

(Bir az sonra dişarı çıxaraq sevinc ilə)

Yarəb, şükür dərgahına, çox şükür!
Səlma da, aqibət, xoş bir gün görür.

(Əlindəki məktuba baxaraq)

Gerçək, kim zənn edərdi birdən-birə
Bir kağız böylə ruhu şənləndirə.
Oğlum, Yusif kimi həbsə düşmüşdü;
Şükür, qurtulmaq xəbəri yetişdi.
Ah, onu yalnız bir də sağ görsəydim,
Dünyada olmazdı həsrətim, dərdim.

Səlim

(Bir tərəfdən çıxaraq)

Səlma bacı! Müjdəmi ver, müjdəmi!

Səlma
 
Nasıl müjdə?

Səlim

Gəldi oğlun...

Səlma

(Təlaş ilə)

Köydəmi?

Səlim

Əvət, köydə, imdi gəlir...

Səlma

(Sevinc ilə)

Ah, yavrum!
Hər bəladan saxlasın sizi tanrım!
Söylə, nə müjdə istərsən, arslanım?

Səlim

Artıq sən bilərsən...

Səlma

Yaxşı, sultanım!

(Əcələ içəri girər.)

Səlim

(Öz-özünə)

Gəzdim, dolaşdım, uğradım hər elə,
Mən böylə bir qadın görmədim hələ.
Böyüklükdə, mərhəmətdə seçilmiş,
Alicənablıq boyuna biçilmiş.
Söz yox, böylə qəlbi geniş qadından
Doğar Qanpolad kimi bir qəhrəman.

Səlma

(Əlində bir kəmər çıxaraq)

İştə gümüş kəmər! Həm də yep-yeni,
Sonra yenə məmnun eylərəm səni.

Səlim

Çox sağ ol...

Səlma

Toyda da bir xələtin var.

Səlim

Bu məncə ən dəyərli bir yadigar,
Bir yadigar ki, heç unutmam bunu.

(Əcələ qoşub gedərək)

İmdi gedib qarşılayım oğlunu.

Səlma

Get, arslanım, get, sevindirdin məni,
Oğlum, şadikam etsin allah səni!
Ah, ürəyim sanki dönmüş məşələ,
Ya rəb, təhəmmül ver, səbr əta eylə!
Hər ananı et mənim kimi dilşad!

(Sevinc ilə)

Uff, yenə sağ gəlib çıxdı Qanpolad!
Qorxuram ki, xəbər duyarsa İsmət,
Sevincindən məcnun olur nihayət.

(Bu sırada yaxında dörd-beş əl şiddətli tapança atılır. Səlma təlaş ilə beş-on addım səs gələn tərəfə yuyurərək)

Ah, bu qurşun nə? Ruha dəhşpət verir;
Aman, ya rəb! Həp tüklərim ürpərir;
Köydə mütləq qanlı bir atışma var,
Yoxsa yenə çarpışırmı qaçaqlar?

Murad

(Əlində bir boş tapança olduğu halda təlaş ilə qoşaraq)

Eyvah, can qurtaran yoxmudur?

Səlma

Nə var?

Murad

İmdad! Həmşirə, imdad, məni qurtar!

Səlma

Gəl, oğlum, gəl, heç qorxma!

Murad
 
Ah, mərhəmət!..
Yoxsa məhv edərlər məni bu saət.

Səlma

(Evi göstərərək)

Haydı gir, çapuq bir tərəfdə saxlan;
Allah böyükdür, bir şey olmaz, inan!

Murad

Ah, xanım, bir sənsən mənim pənahım;
Mən qərib kimsəyəm, yox bir günahım.

Səlma

Haydı gir içəri, gizlən bir yanda;
Təlaş etmə, özünü bil amanda!

Murad

(Öz-özünə)

Orxan! Orxan! İştə sənin üzündən.
Qatil oldum...

Səlma

Artıq çəkil, durma sən!

Murad

Allah razı olsun...

Səlma

Tez çəkil, durma!

Murad

Ah!

(Deyə içəri girər.)

Səlma

Zavallı! Pək çox qorxuyor amma;
Kim bilir! Hansı vicdansız qudurmuş,
Biçarəni məhv etmək istəyirmiş.
Həm qərib, həm kimsəsiz, həm köməksiz...
Bütün dünya toplanıb gəlsə hərgiz,
Allah şahid, mən onu verməm ələ.
İnsaf yoxmu? Səlma ölməmiş hələ!

Səlim

(Əlində xəncər, təlaş ilə qoşaraq)

Ah, o xain nerdə? O qatil nerdə?

Səlma

Kim? Oğlum!..

Səlim

Ah, o miskin, rəzil nerdə?

Səlma

Yavrum! Qanpoladdan bir xəbər ver mana!

Səlim

Burdan biri qaçmadımı bir yana?

(Əcələ başqa bir tərəfə qoşmaq istər)

Səlma

(Qollarından tutub təlaş ilə)

O kim? Nasıl qatil bu?

Səlim

Çərkəs Murad...
Orxanın yoldaşı, alçaq bir cəllad!

Səlma

Səlim, vaz keç, oğlum! Qaçan qovulmaz.

Səlim

Xayır, bir vəhşiyə mərhəmət olmaz.

Səlma

Kim kimi öldürmüş? Bir söylə, anlat!


Səlim

Sorma, ah, bilməm...

Səlma

Nə var, söylə?

Səlim

Heyhat!..
Bu bir cinayətdir ki, ağzım, dilim,
Söyləməkdən aciz...

Səlma

Ah, Səlim, Səlim!
Hər nə var, aç söylə, anlat həpsini...

Səlim

İştə səfil Orxan, vicdansız dəni
Vurulmuş İsmətə; qarşılıq yalnız
Təhqir eyləmiş onu biçarə qız.
Alçaq hərif bundan çox öfkələnmiş,
Qanpoladın gəldiyini öyrənmiş;
Fürsətdir deyə kəsmiş yolu cəllad,
Pusub durmuş yanında İzzət, Murad.
Birdən-birə hər üçü...

Səlma

Söylə, söylə!

Səlim

Hücum eyləmiş qurşunla, xəncərlə,
Mən qoşaraq qaçırmayıb fürsəti,
Varıb gördüm ki, Orxanı, İzzəti
İlk atəşdə Qanpolad yerə sərmiş,
Hər ikisi parçalanmış, gəbərmiş,

Səlma

Südüm halal olsun, oğul, Qanpolad!
Yaxşı, sonra?

Səlim

Ah, fəqət xain Murad
Nişanlamış Qanpoladın qəlbini...

Səlma

Ah!..

Səlim

Sağalmaz bir yara açmış dəni...

Səlma

(Təhəssürlə)

Uf! Quzum, toy qismət olmadı sana!

(Şiddətlə ağlar, bir az sonra təbdili-tövr ilə)

Xayır, xayır, göz yaşı tökməm ona!
Gərçi dünyadan almamış kamını,
Qanlısından almış intiqamını.

Səlim

Fəqət Murad!? Qaçsa da sağ qurtulmaz.

(Bir tərəfə qoşmaq istər)

Səlma

(Hiddətli)

Səlim, burax getsin, qaçan qovulmaz.
Yüzlərcə öylə miskin parçalansa,
Bir tükünə dəyməz oğlumun əsla!

Səlim
 
(Gəldiyi tərəfə baxar, birdən-birə həyəcanla)

Gəl, ana, oğlun gəldi iştə!

Səlma

(Yola baxaraq)

Eyvah!
Kaş ki, öləydim, görməyəydim, allah!


(Hər ikisi yola doğru qoşar, sonra Qanpolad yaralanmış olduğu halda bir ləzginin yardımı ilə görünür. Səlim, Səlma da ətrafını almış olurlar)

Səlma

(Oğlunu bağrına basıb ağlayaraq)

Oğul, oğul!

Qanpolad

Uf, ana!

Səlma

Can, Qanpolad!
Ah, sənə kim qıydı, kim? Hansı cəllad?

Qanpolad

... Ağlama, heç kimsə qıymamış mana.
Düşmənim qanlı taleimdir, ana!

(Bu sırada anasının qucağına yıxılıb uzanaraq)

Ana! Heç təlaş etmə, heç sıxılma!

Səlma

Ah, yavrum! Kaş ki, məhv olaydı Səlma,
Görməyəydi səni al qan içində...

Ləzgi

(Hiddət və təəssüflə)

Ah, Murad, alçaq Murad!

Səlim

Durma sən də,
Haydı, fürsətdir, intiqam almalı!

Qanpolad

Səlim! İstəməz...

Ləzgi

Xayır, tez bulmalı!
Əvət, xain gərək həddini bilsin,
Namərd izi yer üzündən kəsilsin.

(Hər biri bir tərəfə qoşub gedər)

Qanpolad

Səlim! Burax, haqsız yerə tökmə qan!
Mən özüm intiqam aldım onlardan.

Səlma

Ah, yavrum, quzum! Sən rahatsız olma!
Nasıl? Yaran nasıl?

Qanpolad

Uf, yandım, ana!
Alovlandı qəlbim, tükəndi səbrim;
Ah, bir az su... Atəş almış hər yerim.

Səlma

Aman, övladım, su zərərdir sənə...

Qanpolad

Ah, nerdə İsmət? Çağır gəlsin mənə!

Səlma

Oğlum! Şimdi gəlir, burdaydı əvvəl...

Qanpolad
 
İsmət, son nəfəsimdir, ah, çapuq gəl!
Gəl, gediyor Qanpolad...

Səlma
 
Ah, arslanım!
Qurban olsun sənə dəyərsiz canım.

Qanpolad

Əlvida!.. Əlvida!.. Gözəl İsmətim!

Səlma

(Ayağa qalxaraq)

Aman, ya rəb! Uf, kəsildi taqətim...

Qanpolad

İsmət! Ah, sənmisən?

Səlma

Ya rəb, mərhəmət!
Mərhəmət, ya rəb.

(Bu sırada ismət gəlir)

İştə gəldi İsmət...

(İsmət ilk baxışda şaşıraraq donub qalır)

Qanpolad

İsmət!

İsmət

Ah, Qanpolad!

Qanpolad

Əlvida!..

İsmət

Eyvah!..

(Hönkür-hönkür ağlayaraq Qanpoladı qucaqlar)

Qanpolad

Əşhəd... ən... la ilahə... illəllah...

Səlma

(Həyəcanlı)

Ah, getdin? Səni çox gördümü tanrım?
Qızıl güllər açmış köksündə, yavrum!

İsmət

(Sinirli)

Qanpolad! Sən nə tez unutdun məni?
Xayır, yalnız buraxmam əsla səni.

(Qanpoladın xəncərini çəkib özünü vurmaq istər.)

Səlma

(Xəncəri onun əlindən alaraq hiddətlə)

Mən səndən daha müstəhəqqəm, İsmət!
Lakin allah nəhy etmiş bunu... lənət,
Lənət bu iqbala, bu ömrə lənət!..

İsmət

(Cənazəni qucaqlayaraq)

Ah, Qanpolad! Könlümdə qaldı həsrət...

(Şiddətli hıçqırıqlar içində boğularaq bihiss qalır)

Səlma

(Qapıya yaxınlaşaraq şaşqın və sinirli bir halda)

Allah, allah! Təhəmmül ver, səbir ver!
Açıl, yarıl, parçalan, ey alçaq yer!
Yarıl! Bu talesizi çək qərinə!
Məndə artıq təhəmmül yox qəhrinə!
Yalnız bir pənahım, bir oğlum varkən,
Qanlı torpaq! Ayırdın onu məndən.
Ya rəb, ədalət! Məni öldür, qurtar!
Hər yer mənə zindan kimi oldu tar.

(Qapıya doğru baxaraq)

Ah, bu xain qonaq aman istərkən,
Neçin mən ona yer verdim bilmədən.
Oğlumun köksünü yarsın da gəlsin,
Bir cəllad özünü amanda bilsin?!
Xayır, xayır, bu mümkün deyil əsla!
Sağ buraxmam... Mənim pəncəmdə hala!
Onun həddini bildirir bu əllər!
Qəlbinə yerləşsin gərək bu xəncər!
Gərək bulsun cəzasını...

(Təbdili-tövr ilə)

Ah, fəqət;
Oğlumun ruhu bəlkə eylər nifrət,
Bəlkə məndən incinər, çünki imdi
Qan tökməyə əsla riza vermədi.
Həm mültəci, həm qərib, həm müsafir;
Xayır, vicdanım olmaz buna qadir.
Bir də hər nə yapsam bu dərdi silməz,
Məhv olsa aləm Qanpolad dirilməz.
Xayır, əfv etməli!.. Getsin də miskin
Xəcalətdən ölsün, yerlərə keçsin!

(Dönüb İsmətlə oğluna baxaraq)

Ya rəb! Ah, bu nasıl mənzərə? Dəhşət!..
Sonsuz bir ayrılıq içində vüslət!
Şəfəq zənn olunan şey yanğın oldu;
Qönçələr açmadan saraldı, soldu!
Ah, nasıl iki heykəl kimi bihuş,
Bir-birini eyləmişlər dərağuş!?

(Ətrafa baxaraq)

Xayır, gecikdirməsi çox səmərsiz;
Burdan bu qanlı dəf olsun gərək tez,
Yoxsa xain parçalanar əllərdə...

(Yollara baxmaq üçün çəkilərək)

Bir baxayım kim var? Səlimgil nerdə?

(Büsbütün uzaqlaşıb gedir, sonra Murad əlində tapança evdən dişarı çıxır. Həmən gözü Qanpoladın cənazəsinə ilişərək titrər, şaşqın və qorxulu bir halda)

Murad

Ah, mən nə yapdım? Nə günah işlədim!
Durduğum yerdə mən nə suç eylədim?
Qanpolad!.. İştə, qıydığım növcəvan
Tükənməz bir uyğuya dalmış... aman!
Aman, ya rəb, nədir bu qorxunc əhval?

(İsmətin halına diqqət edərək)

Ah, bu qız neçin böylə pəjmürdəhal?
Bu İsmətmi? Solğun bir gülə dönmüş?
Orxanı yandıran atəşmi sönmüş?
Odur, o... qızcığaz nasıl da bayğın!
Ah, mənəm bais... Əllərim qırılsın!

(Ətrafa göz gəzdirərək)

Xayır, bundan sonra durulmaz burda,
Tez sovuşmaq gərək başqa bir yurda;
Yoxsa buğum-buğum doğrarlar məni,
Qurtaracaq yox bir havadar məni.

(Əlindəki tapançaya baxaraq)

Boş bir silah!.. Çox tühaf, imdi bundan
Həm daşıyan qorxuda, həm də düşman.

(Qaçmağa hazırlaşırkən Səlma qarşısına çıxar)

Murad
(Təlaşlı və şaşqın)

Ah!

Səlma

Qonaq qardaş, dur! Təlaş etmə sən,
Qorxma, bir zərər gəlməz sənə məndən.
Amandasan; heç qorxma, heç sıxılma!
Çünki mən əvvəldən söz verdim sana.
Sən bir qonaqsan, qatil olsan belə,
Səlma həlak olur da, verməz ələ.

Murad

(Tapançanı yerinə qoyaraq)

Aman! Ah, nə böyük qadınsan!

Səlma

Amma,
Bir ricam var, sənin adın nə?

Murad

Sorma!

Səlma

Bilmək istərəm, söylə!

Murad

(Mütərəddid bir tövrlə)

Çərkəs Murad...

Səlma

(Sinirli və çılğın bir halda)

Ya rəb, mərhəmət! Ah, oğul! Qanpolad!

Murad

(Başını aşağı dikərək öz-özünə hiddətlə)

Öldürdüyün Qanpolad, Səlma pənah...
Murad! Sən nə vicdansız oldun eyvah!

Səlma

Aman, nə müşkül mövqedə qaldım, ah,
Ah, nə talesiz ana oldum, allah!

(İsmət bu sırada saçlarını aralayaraq, başını qaldırıb baxınır)

Səlma

(Yumşaq səslə)

Murad! Sən həm qəribsən, həm mültəci...
Burdan sağ qurtulub gedərsən imdi,
Fəqət bilməlisən, bu qanlı arslan,
Bu qıydığın cavan oğlumdur...

İsmət

(Çığıraraq)

Aman!
Ah, nerdəsən Səlim! Gəl, iştə fürsət!
Qanlımız burda...

Murad

Ah!

Səlma

(İsmətə)

Sus, qızım, İsmət!
Sus! Qərib bir qonaq verilməz ələ...

İsmət

(Səlmadakı xəncəri almağa çalışaraq)

Xayır, böylə vicdansız gərək ölə!

Səlma

(İsməti əli ilə rədd edərək)

Amandadır, yavrum, bildinmi?

İsmət

(Həyəcanlı bir halda Murada)

Cəllad!..

(Cənazəni qucaqlayaraq)

Ah, qanın yerdə qaldımı, Qanpolad!?

Murad

(Səlmanın əlindəki xəncəri qopararaq İsmətə)

Xayır, bu qan yerdə qalmaz, bax iştə!

(Ürəyinə saplamaq istədiyi halda Səlma şiddətlə qoluna vurur, xəncər yerə düşür, dərhal özü alır)

Səlma

(Hiddətli)

Murad!..

Murad

Doğrayın məni riştə-riştə!
Əvət, doğrayın, məhv olmalı zalım!
Ah, bir alçağa mərhəmət nə lazım?
Qanlı bir canavar sağ buraxılmaz;
Mən bir xainəm, öldürün!

Səlma
Heç olmaz!

Murad

Yaşatma, öldür, ana! Məncə hala,
Billah, gəbərmək yaşamaqdan ula...

Səlma

Xayır, sən mənə eylərkən iltica,
Söz vermişəm, dönməm sözümdən əsla!

(Bu sırada bir-iki islıq və tapança səsi eşidilir)


Murad

(Diksinərək)

Aman, ya rəb!

Səlma

(Qolundan tutub çəkərək)

Gəl! Heç təlaş etmə, gəl!
Qaçmaq gərək... Qorxuram arta əngəl...

Murad

(Özünə)

Hər tərəf qorxuluq, qaçmaq səmərəsiz,

(Aşkar)

Ah, mən nə bir yol bilirəm, nə bir iz.

Səlma

Gəl, heç qəm etmə, gəl! Bax, iştə bir yol...
Düz, qorxusuz bir dərədir, əmin ol!
Burdan çıxar bir köyə, həm çox sürməz;
Sağ qurtulub gedərsən, kimsə görməz.

İsmət

(Başını qaldırıb həzin və atəşli bir ahənglə)

Ya rəb, nə bəxtiyar imiş ölənlər!..

Murad
 
(Səlmaya)
Ah, nə qədər alicənabsan...

Səlma

(Murada)

Yetər!
Yetər get, durma get! Haydı, çəkil get!
Artıq sovuş! Durmaq vaxtı deyil, get!

(Murad Səlmadakı böyüklüyə qarşı sıxılaraq şaşqın bir halda yürür. Bir-iki addım getdikdən sonra dönüb baxır və dərin bir ah çəkərək büsbütün uzaqlaşır)

Səlma

(Muradın getdiyi tərəfə doğru hiddətli və həyəcanlı bir səslə)

Get, namərd qonaq, get! Alçaq mültəci!
Get, miskin hərif, get! cəllad, yırtıcı!
Get, vicdansız! Özünü qurtar, yaşa!
Ancaq vicdansızları bəslər dünya!

(Daha sinirli və qızğın)

Get, gözüm görməsin! Uzaqlaş dəf ol!
Nə haqsızlıq etdinsə allahdan bul!
Get, çəkil get! Dinsiz, allahsız xain!
Murdar izin bu torpaqdan silinsin!
Oğlumu söndürdün, yandırdın məni,
Get, kamə irdirməsin allah səni!

(Göyə doğru titrəyərək)
Mərhəmət! Ya rəb, mərhəmət, inayət!
Təhəmmül ver! Qalmamış məndə taqət;
Ah, qəlbim az qalır partlasın, allah!

(Cənazəyə doğru qoşaraq çılğınca)

Allah, nə bədbəxt ana oldum... Eyvah!
Həsrəti könlündə can verən övlad!
Ah, qəhrəman oğul, nakam Qanpolad!

(Haman oğlunu qucaqlayaraq şiddətli və yaxıcı hıçqırıqlar içində boğulub düşər. Bu sırada Səlim ilə arxadaşı dəxi birər tərəfdən çıxaraq hiddətli və məbhut bir halda baxa qalırlar)

PƏRDƏ

 

SON